Dành cho du Khách

Lễ hội truyền thống và các trò chơi dân gian trên địa bàn huyện Vĩnh Tường

I.      LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG:

1.     LỄ HỘI LÀNG LŨNG NGOẠI

Lũng Ngoại (còn gọi là Lũng Khê) là một thôn của xã Lũng Hòa, huyện Vĩnh Tường ngày nay. Làng có 1 ngôi miếu gọi là miếu Ngòi, 3 ngôi đình của 3 thôn cùng tên là đình Đông - đình Trung và đình Nam, đều thờ bà Lê Ngọc Trinh, em gái của bà Lê Ngọc Thanh (thờ ở đình Hòa Loan), tướng của nghĩa quân Hai Bà Trưng.

Ngày nay, ngôi đình Đông không còn, thôn Đông tiến hành các nghi thức lễ hội tại miếu Ngòi là nơi thờ chính, chung cho cả 3 làng. Trong các ngày từ mồng 4 tháng Giêng đến mồng 7 tháng Giêng có lệ đánh đáo bằng hòn đá ném vào chân cột trong ô đất 4 m2 gọi là “Hú đáo”. Đó là một nghi thức “sự thần”, liên quan đến bà Lê Ngọc Trinh. Tương truyền khi chống lại một viên tướng thời Đông Hán, bà dùng sợi dây, đầu dây buộc một hòn đá làm vũ khí. Trong lúc giao tranh, hòn đá văng về làng Lũng Ngoại, từ đó về sau, lệ đánh đáo trở thành một tín ngưỡng, một tục lệ của làng.

Trong 4 ngày, các đình tổ chức ở địa điềm làng mình nhưng đều theo một nghi thức chung:

Ngày mồng 4 vào đám.

Ngày mồng 5, mồng 6, mồng 7: Buổi sáng có lễ tế ở đình. Buổi chiều, mỗi đình thực hiện 2 ván đáo. Hai người thắng cuộc được trao giải là hai nửa con gà cúng lễ buổi sáng: Toàn dân trong 4 ngày có 24 ván đáo, 24 giải, chia nhau 12 con gà lễ.

Tiến trình của buổi lễ diễn ra như sau: Sau lễ động thổ sáng mồng 4, ban tri lễ của các đình đem cọc ra chôn vào ô đất giành riêng ở trước cửa đình. Cây cọc bằng gỗ cứng (thường là gỗ lim), đường kính khoảng 20cm, dài 70cm, đầu cọc bịt đai sắt cho khỏi bị nứt vỡ khi đá ném vào, chôn sâu khoảng 30cm, còn 40cm để lộ trên mặt đất. Khoảng cách từ cọc đến chỗ đứng ném khoảng 7m. Chỗ này trải một chiếc chiếu hoa; người tham gia chơi đáo phải đứng vào trong chiếu để ném đá.

Khi hòn đá được ném đi, người chơi phải nhằm cho nó rơi vào ô đất vuông chôn cọc mới là hợp lệ. Hòn đá nào bắn ra ngoài, người chơi phải nhặt trả về đống đá chưa được ném. Trò chơi với ý nghĩa là ném đá vào đầu giặc. Tất cả trai đinh trong làng tuổi từ 18 trở lên đều được tham gia ném đá; người ngoài làng không được dự.

Trò chơi này không hạn định số người tham dự. Với nhiều người tham dự, nên mỗi chiều chỉ có 2 ván hú, buổi nào cũng phải đến mặt trời lặn mới xong cuộc. Kết thúc ván hú, người ta chọn lấy hòn đá đã được đánh số gần chân cọc nhất (có khi chỉ là khe lọt sợi chỉ) trao thưởng.

 

2.     NGHI LỄ RƯỚC CÂY BÔNG LÀNG CAM GIÁ XÃ AN TƯỜNG

Lễ rước tổ chức vào sáng ngày mồng 7 tháng Giêng hàng năm.

Trong lễ rước, làng chọn 3 cây bông lớn, đặt lên xe, tổng số có tới 2.000 ré bông, tượng trưng cho bông lúa. Cây bông được rước về đình làng làm lễ tế. Sau đó là phần phát lộc bông và cướp bông, nghi lễ này đã thành hội làng, gọi là Hội cướp bông.

 

3.     HỘI XUỐNG ĐỒNG LÀNG HOÀNG XÁ:

Làng Hoàng Xá trước đây thuộc tổng Tăng Đố, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên, nay là thôn Hoàng Xá, xã Vĩnh Thịnh, huyện Vĩnh Tường.

Hội xuống đồng của làng được tồ chức ở đình làng vào ngày 24 tháng Giêng hàng năm. Trước khi tiến hành hội xuống đồng, tại cửa đình người ta tổ chức nghi lễ vật bò để hiến sinh, còn gọi là "Vật ông đô" là một nghi thức của “sát sinh hiến tế”.

Tất cả dân làng đều cùng nhau ra đồng, lội xuống ruộng, đi một vòng trong ruộng nhà mình (theo hướng từ đông - tây). Trong khi ấy trên bờ, cờ dong, trống giục, mọi người cùng hát, cùng cười, hớn hở gọi nhau.

Xuống đồng là ngày hội, cũng là tục lệ cổ của làng Hoàng Xá, vừa đậm sắc màu huyền bí, vừa thiết thực trong cuộc sống đời thường cũng như đời sống tâm linh của người dân Hoàng Xá.

 

4.     HỘI TRÂU RƠM BÒ RẠ LÀNG BÍCH ĐẠI – ĐỒNG VỆ

Hội làng Bích Đại - Đồng Vệ, xã Đại Đồng, huyện Vĩnh Tường, xuất phát từ sự tích: vào thời Hùng Vương thứ VI, có ông Đinh Thiên Tích, sau khi có công đánh tan giặc Ân sang xâm lược nước Văn Lang trở về đến 2 làng Bích Đại - Đồng Vệ nghỉ chân. Nhân dân hai làng mổ trâu, bò làm lễ đón mừng. Đinh Công thấy vậy mới khuyên bảo mọi người rằng: trâu, bò là loài vật có sức kéo, cần mẫn cày ruộng, không nên giết thịt để ăn, tổn hại đến lao động sản xuất. Từ đó, các dịp có tiệc, dân làng không dùng đến thịt trâu bò. Sau khi ông mất, làng Đồng Vệ lập miếu thờ, làng Bích Đại lập đình thờ cúng.

Ngày 4 và 5 tháng Giêng hàng năm, 2 làng mở tiệc khai xuân, nhớ đến công đức của Đinh Công, tồ chức trình diễn trước thánh cày bừa trâu bò làm bằng rơm rạ và rắc mạ bằng chấu.

Tháng 12 âm lịch của năm trước, trong 2 làng, các gia đình bậc trung nông có từ 3 - 4 mẫu ruộng trở lên, xin làm trâu rơm, bò rạ để tham dự (trâu bò bện bằng rơm rạ mới của vụ gặt tháng Mười).

Trước kia, hội làng diễn ra vào buổi sáng 2 ngày 4 và 5 tháng giêng. Hiện nay chỉ còn tổ chức vào sáng ngày mồng 4.

Trong hội làng còn có trò diễn “Bách nghệ khôi hài”. Trò này thường diễn vào mùa xuân, mùa mở đầu công việc làm ăn trong một năm. Trò này có xuất xứ từ thời sơ sử nhằm tiến cúng các vua Hùng và thần Tản Viên thời Duệ Vương có công lao dạy cho dân Lạc Việt biết làm nghề nông, làm nghề thủ công từ thời dựng nước Văn Lang (chế tác các công cụ ghi trên trống đồng Ngọc Lũ).

 

5.     HỘI SĂN CUỐC

Làng Huy Ngạc, nay thuộc thị trấn Vĩnh Tường có lệ săn cuốc vào ngày 4 tháng Giêng, tức là chỉ sau 3 ngày Tết Cả. Sau cuộc tế lễ ở đình, cả làng hò reo, đánh trống mõ, lùng sục khắp đồng ruộng, ngõ xóm, bờ ao, bụi tre để tìm bắt. Làng có phần thưởng cho người bắt được chim cuốc.

Con cuốc đã thay thế vị trí cho con thú trong các nghi lễ về săn bắt, bởi con cuốc thuộc loài chim có môi sinh ở tầm thấp, con cuốc phần nhiều dùng đôi chân để chạy hơn đôi cánh để bay. Mùa xuân là mùa chim cuốc sinh sản, nên họ mới tổ chức săn bắt. Cuộc săn cuốc thường được mở đầu bằng lễ tế thần. Những ngày săn cuốc ở làng xã trở thành những ngày hội lễ của làng.

Các tục hội săn bắt cuốc này mang ý nghĩa cầu chúc sự may mắn, thịnh vượng trong cả năm. Ngày nay, các tục hội làng này chỉ còn trong của những người già.

 

6.     HỘI HẤT PHẾT LÀNG THƯỢNG LẠP

Thượng Lạp nay thuộc xã Tân Tiến, huyện Vĩnh Tường.

Đình làng Thượng Lạp thờ ông Đống Vịnh, tướng của Hai Bà Trưng, mất năm 42. Mỗi năm làng mở hội vào ngày mồng 9 tháng Chín, rước kiệu từ đình đến lăng cáo lễ, sau đó nghinh thánh về đình mở hội. Ngày 10: tế lễ.Trong dịp lễ hội này có trò đánh cầu, gọi là "hất phết".

 

7.     HỘI KÉO CO

7.1 HỘI KÉO CO LÀNG HÒA LOAN – LŨNG HÒA

Hội kéo co ở tỉnh Vĩnh Phúc là trò diễn mang nghi thức “sự thần”. Có hai kiểu dây kéo: Thứ nhất là sợi dây song (loại cây thân leo dài, cùng họ với cây mây), ở Vĩnh Phúc có đường kính thân thường là 4 - 5cm, dài tới vài chục mét. Thứ hai là “dây” làm bằng thân 2 cây tre nối gốc vào nhau.

Những hội kéo co đặc sắc có:

Hội kéo co làng Hòa Loan

Làng Hòa Loan nay thuộc xã Lũng Hòa, huyện Vĩnh Tường thờ bà Lê Ngọc Trinh, một vi tướng thời Hai Bà Trưng (40 - 42).

Hội kéo co của làng diễn sự tích về bà Lê Ngọc Trinh. Trong giao chiến, bà đã dùng sợi dây lưng buộc đá vào một đầu làm vũ khí. Đá bay đi mất, chỉ còn lại 2 đầu dây. Một đầu do bà nắm giữ, đầu kia do tên giặc nắm giữ, cứ thế 2 bên giằng co nhau... Cuối cùng vì không muốn rơi vào tay giặc, 2.chị em bà đều nhảy xuống đầm Sen tự vẫn. Hàng năm, làng mở hội kéo co bằng sợi dây song trong 5 ngày, từ ngày mồng 4 đến 8 tháng Giêng.

Trong 5 ngày “kéo giải”, mỗi ngày buổi sáng có lễ tế. Buổi chiều từ 13 giờ, tổ chức “kéo giải”. Mỗi chiều kéo 3 ván giải, không có ván thứ 4. “Kéo giải” bằng sợi dây song dài khoảng 50 mét. Mỗi "giải" là mỗi lần co kéo đến khi phân thắng - thua giữa 2 giáp trong làng. Thắng giải chỉ có giá trị tinh thần mà không có thưởng. Ngày xưa chỉ dùng một sợi dây song để kéo, về sau dân số trong làng đông lên, nên ghép 2 sợi dây song làm một để trong khi kẻo, dây không bị đứt gây nguy hiểm. Sợi dây này chỉ chuyên dùng trong hội lễ, ngày thường cất giữ ở thượng điện; trước ngày hội đem ngâm cho dẻo dai trở lại rồi mới dùng.

Kéo xong mỗi giải, sợi dây được để lại ngay ngắn trước cửa đình. Để phân thắng thua, giữa cửa đình chôn một hòn đá tảng, gọi là “đá cõi” để phân giới 2 bên. Sợi dây cũng được chia làm 2 phần đều nhau và đánh dấu bằng cách buộc vào đó một góc. Trước khi vào kéo một giải, có 3 viên trong ban chấp sự mặc áo lễ, tay cầm cờ hội đi dọc theo dây kiểm tra lại một lượt.

Kết thức hội, làng tổ chức lễ “du dây” vào chiều 10 tháng Giêng rồi cất dây vào đình, thành phần tham dự chỉ gồm các viên chấp sự ở đình chia làm 2 bên trước cửa đình, ngồi theo 2 đầu dây cầm dây du đi đu lại 3 lần rồi đứng dậy. Đây là thủ tục để kết thúc lễ hội.

 

7.2 HỘI KÉO CO LÀNG HOÀNG XÁ THƯỢNG

Hoàng Xá Thượng nay thuộc xã Kim Xá, huyện Vĩnh Tường thờ vị thần là nhân vật thuộc thời đại Hùng Vương. Hội lệ vào ngày mồng 7 tháng Giêng.

Sau lễ tế, có lệ kéo co làm bằng 2 cây tre đục gốc nối liền vào làm một. Mỗi bên chọn lấy 20 hoặc 30 người vào kéo. Đây là kéo co mang tính “sự thần” nên không có thưởng.

 

8.     HỘI THI BƠI CHẢI

8.1 HỘI THI BƠI CHẢI LÀNG ME XÃ YÊN LẬP

Có 3 làng gộp lại đều gọi là Kẻ Me gồm: Làng Vó, làng Da và làng Đình Nay thuộc xã Yên Lập, huyện Vĩnh Tường. Làng mở hội bơi chải vào 3 ngày là 24, 25, 26 tháng Năm hàng năm.

Sáng 24: Buổi sáng hạ chải, buổi chiều cọ chải. Ngày 25: Thi lấy giải. Địa điểm xuất phát từ đình 3 làng (Hạc Bình – Bố Thôn và Đa Thôn) về miếu làng Trống (Me Trống xã Việt Xuân) vào buổi sáng. Chiều 25: Bơi trình thuyền (lễ rước  sông nước) sang gò Nụ giữa cánh đồng trước cửa đình 3 làng. Sáng 26: Cọ chải.

Cả 3 làng, mỗi làng có một chải là một thuyền hình rồng bằng gỗ chò dài 20m, rộng 2,2m, đầu và đuôi sơn đỏ, thân giữa sơn màu đen. Mỗi chải có 40 người. một đứng đầu chải cầm cờ đỏ làm hiệu, 1 người bẻ lái và 38 tay bơi.

Hội Me và hội Hạc là hai hội bơi chải lớn ở vùng ngã ba sông Bạch Hạc và sông Đáy, người các nơi đổ về dự xem rất đông. Trên bờ đê người xem chật cứng. Dưới lòng sông mùa nước nổi, hàng trăm thuyền của các vạn chài 2 sông đổ về. Quang cảnh ngày hội trên cạn, dưới nước rất tưng bừng náo nhiệt.

 

8.2 HỘI THI BƠI CHẢI TRÊN ĐẦM RƯNG THỊ TRẤN TỨ TRƯNG

Chải ở Tứ Trưng là một chiếc thuyền ván, nên còn gọi là đua thuyền.

Cách thức bơi ở Tứ Trưng cũng khác các nơi khác là bơi bằng đĩa. Khi bơi, các đấu thủ mỗi tay một chiếc đĩa để quải nước. Ngày hội làng mồng 6 tháng Giêng, các thanh niên trai tráng trong làng bơi sang bờ bên kia lấy lửa thi nấu cơm.

 

 

II.   TRÒ CHƠI DÂN GIAN:

 

1.     MÚA GẬY LÀNG PHÙ LẬP

Nay thuộc xã Tam Phúc, huyện Vĩnh Tường có hội múa gậy vào ngày tiệc làng ngày mồng 3 tháng Giêng.

Làng Bích Đại - Đồng Vệ xã Đại Đồng, huyện Vĩnh Tường có hội múa gậy vào ngày mồng 4 tháng Giêng.

Làng Văn Trưng, xã Tứ Trưng, huyện Vĩnh Tường có lệ múa gậy vào ngày hội làng từ ngày mồng 6 tháng Giêng.

Làng Thượng Trưng, xã Thượng Trưng, huyện Vĩnh Tường, có lệ múa gậy khá độc đáo, gậy là một con sào bằng gỗ bào thật nhẵn, đầu gậy bọc vải thấm phẩm màu đỏ. Khi vào đấu, đối phương bị nhiều chấm đỏ vào áo quần là thua cuộc.

Làng Nghĩa Lập, xã Nghĩa Hưng, huyện Vĩnh Tường có lệ đấu thiết lĩnh trong hội làng, ngày 12 tháng Giêng.

Nói chung, các cuộc đấu gậy là đấu tay đôi, ở sân đình, trước thần điện. Tuy nhiên, cũng chưa rõ tính chất sự thần ở điểm nào, nhưng hội nào cũng có lệ giao đấu. Giao đấu và múa gậy là 2 cách biểu diễn khác nhau. Có 7 làng có hội lễ đấu gậy tập thể mang sắc thái “Hội”: thôn Yên Lỗ, xã Đạo Đức, huyện Bình Xuyên; làng Nhật Chiêu, huyện Yên Lạc; làng Tuân Lộ và Phù Chính, xã Tuân Chính, Vĩnh Tường; làng Vân Giang và làng Đọ, xã Lí Nhân; làng Yên Thư, xã Yên Phương, huyện Yên Lạc, làng Bàn Mạch, xã Lí Nhân; làng Hương Canh, thị trấn Bình Xuyên.

 

2.     TRÒ CHẠY THI LÀNG PHONG DOANH XÃ BÌNH DƯƠNG

Thi chạy trong hội làng gọi là “chạy chòi”. Hội vào ngày 30 tháng Chạp hàng năm. Từ sáng sớm cả làng đã nổi chiêng trống, mõ, thanh la. Mỗi nhà đều có người tham gia cuộc chạy. Trước hết là chạy quanh khắp đường làng, sau đó chạy ra đồng, đến một cái mô đất giữa đồng, gọi là “mô nhà chòi” thì dừng lại. ngồi ăn cỗ ở đấy. Tương truyền, đây là ăn tiệc mừng kỉ niệm đã đánh giặc ân thời vua Hùng thứ VI.

 

3.TRÒ BẮT CHẠCH TRONG CHUM  LÀNG VĂN TRƯNG – THỊ TRẤN TỨ TRƯNG

Làng Văn Trưng có trò chơi bắt chạch trong chum trong ngày hội làng mồng 6 tháng Giêng hàng năm.

Khác 2 trò chơi làng Thạc Trục và làng Bạch Trữ là chum đựng con chạch ở sân đình, thì làng Văn Trưng dựng một chiếc chòi cao, chắc chắn ở chợ Rưng, trước cổng đình. Trên chòi đặt một số chiếc chum nhỏ, mỗi chum đựng 2/3 nước lã vả thả vào một con chạch chấu (loại chạch nhỏ) - mỗi chum đựng chạch có 2 đôi nam nữ vào dự chơi.

Khi vào trò, tay người nam bá vai nữ, một tay phải thò vào chum khoắng cho con chạch chạy lung tung. Nữ một tay thò vào chum tìm bắt con chạch. Con chạch là loại cá da trơn, thân nhớt, lại có tài lẩn tránh, lại bị một bàn tay khuấy đảo nên rất khó bắt được. Trò này thực hiện ở trên chòi cao, không gian hẹp trước hàng ngàn người xem.

Đây là cuộc chơi vừa thú vị vừa khó thực hiện. Trò chơi chỉ dành cho những cặp nam nữ chưa vợ chưa chồng, nhưng đã có tình ý với nhau. Nhân dịp này họ “công bố” chuyện đó trước dân làng như một lời khẳng định sự đính ước.

 

 

                                                                                                         

BBT

 

 

Ngày đăng: 03/06/2013
  • Tiêu đề *
  • Người gửi *
  • Email*
  • Nội dung bình luận*
Các tin cùng chuyên mục