Trao đổi - Nghiên cứu

Cổng làng – Một góc nhìn văn hóa

Ai cũng có một miền quê thân thương với cây đa, bến nước, cổng làng. Nhìn thấy cổng làng là thấy quê hương, cha mẹ, gia đình… Từ cổng làng ta bước ra với đời và cổng làng vẫn trầm mặc, bình yên, lặng lẽ đón ta vào dẫu ta buồn hay vui...

  

 

Cổng làng xưa

 

Theo quan niệm truyền thống, cổng làng được xem là bộ mặt, là biểu tượng cho nếp sống, cốt cách của người dân sống trong làng. Trong tâm thức của người xưa, cổng làng luôn có một “chỗ đứng” quan trọng. Nhà cửa trong làng có thể tuềnh toàng, cuộc sống có thể còn lam lũ, khó khăn, nhưng cổng làng thì phải được dựng ngay ngắn, đàng hoàng. Cũng bởi vậy, cổng làng thường được đặt ở những vị trí trang trọng nhất ở trong làng. Kiến trúc truyền thống của cổng làng thường được mô phỏng những ngôi tam quan của đình, chùa xưa. Cổng thường có một cửa chính, liền kề với cửa chính có hai cửa phụ hai bên, thấp và nhỏ hơn (cũng có làng có hai cổng, cổng tiền và cổng hậu).

Cổng làng là một loại hình kiến trúc văn hoá rất phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ. Vĩnh Tường xưa có 104 làng cổ hầu như làng nào cũng có cổng làng. Cổng làng ra đời từ rất sớm, gắn liền với sự hình thành, tồn tại và phát triển của làng, Được các cụ cao tuổi cho biết: Từ khi mới mở đất lập làng cho đến khi an cư, thì việc đầu tiên của làng là phải lo xây dựng đình làng và cổng làng. Đình làng và cổng làng càng to đẹp, bề thế bao nhiêu thì nhân dân mới thực sự "An cư- Lạc nghiệp- Bền vững" bấy nhiêu… Làng giàu hay nghèo cứ nhìn vào đình làng và cổng làng thì biết. Trải qua thời gian, chiến tranh và nhiều yếu tố khác, rất nhiều cổng làng ở Vĩnh Tường đến nay đã không còn.

 

 

Cổng làng xưa

 

 

Cổng làng Vũ Di ngày nay

 

Ở các vùng quê xưa, đặc biệt là những làng quê nghèo, cổng làng thường rất mộc mạc một tấm xà bằng gỗ được đặt cẩn thận trên hai bên trụ, không màu mè, không một nét vẽ rồng, phượng, thậm chí không có cả một nét chữ khắc tên làng. Ấy vậy mà, chính những chiếc cổng đơn sơ, bình dị ấy lại trở nên thân thương, gần gũi với biết bao người.

Ngày xưa, ban đầu cổng làng chỉ là những cái cổng hoang sơ làm bằng tre, cửa chắn bằng phên, dong tre nhiều gai nhọn để bảo vệ tài sản, ngăn ngừa thú dữ vào làng phá phách cây cối, hoa màu và vật nuôi trong gia đình. Về sau, cổng làng mới được xây dựng ngày càng kiên cố, bề thế hơn, ngăn ngừa được trộm cắp, bảo vệ an toàn tài sản cho làng và của cư dân trong làng. Mỗi khi cổng làng đóng lại, cổng kết hợp với hệ thống hàng rào, lũy tre làng đã trở thành một thế giới riêng khép kín rất độc đáo của làng quê Bắc bộ.

Ngoài ra cổng làng còn mang những giá trị nghệ thuật kiến trúc đặc sắc từ các loại vật liệu xây dựng phổ biến ở nông thôn như: Đá ong, gạch ngói, sỏi đá, vôi vữa, xi măng, sắt thép… Có thể nói cổng làng rất phong phú, đa dạng về kiểu dáng và chất liệu, đã tồn tại hàng trăm năm, là những kiến trúc cổ ngoài giá trị về lịch sử văn hóa, nó còn thể hiện được hồn quê, cốt cách của mỗi làng xã, cần được bảo tồn và lưu giữ.

 

 

Cổng làng thôn Xám – xã Ngũ Kiên

 

Cổng làng có các mảng kiến trúc liên kết với nhau, tạo nên sự bền vững, hài hòa gồm: Vòm cổng, tuỳ theo địa thế, điều kiện của mỗi làng mà vòm cổng có quy mô khác nhau, nhưng đều hài hòa đảm bảo đi lại thuận tiện cho nhân dân. Phía dưới vòm cổng là hai trụ cổng, mặt trước trụ cổng thường có câu đối bằng chữ nôm hoặc chữ quốc ngữ (nội dung chủ yếu về phong tục, tập quán, đặc trưng, thành tích chung hoặc xu thể phát triển của làng). Gắn kết với vòm cổng và trụ cổng là mặt cổng, trang trí những chữ to là tên của làng, hoặc thể hiện phương châm xử thế và mang cốt cách của làng. Nhiều làng còn xây dựng cổng làng với những câu đối, trang trí cầu kỳ mà chỉ cần quan sát cổng làng cũng có thể phần nào đoán biết được cuộc sống kinh tế và văn hóa của làng đó. Cổng làng vừa mang ý nghĩa khẳng định chủ quyền địa giới của thôn làng, vừa góp phần giữ gìn, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá riêng của mỗi làng.

Từ bao đời nay cổng làng đã trở thành biểu tượng rất đỗi tự hào của người dân trong làng, là hình ảnh thân quen tô điểm sức sống văn hoá tinh thần cho mọi làng quê, nơi chứng kiến bao cuộc hẹn hò, tiễn đưa và đón đợi những người xa quê trở về làng. Cổng làng tiễn chân chúng ta đi khắp mọi miền, rồi lại rộng mở thân thương đón ta trở về với cha mẹ, với quê hương. Mỗi người xa quê khi nhớ về quê hương là nhớ về hình ảnh cổng làng thân thương bên gốc đa, giếng nước, sân đình.

Hiện nay, nhiều địa phương ở Vĩnh Tường đã quan tâm đầu tư phục dựng, xây dựng mới cổng làng tiêu biểu như: làng Phú Hạnh (xã Thượng Trưng); làng Vũ Di (xã Vũ Di); làng Yên Cát (thị trấn Vĩnh Tường); làng Tam Phúc (xã Tam Phúc); các khu hành chính của thị trấn Tứ Trưng; thôn Ven, thôn Xám, thôn Thượng (xã Ngũ Kiên); thôn Hoàng Xá (xã Vĩnh Thịnh); thôn Bình Trù, Cao Xá (xã Cao Đại); thôn Phong Doanh (xã Bình Dương) và nhiều nhà dân đã xây dựng được cổng rất bề thế, đa dạng về kiểu dáng, chất liệu… Tạo nên một sắc thái văn hóa đặc trưng của nông thôn vừa cổ kính vừa hiện đại.

Tôn trọng những di sản văn hoá cổ xưa, phát huy truyền thống tốt đẹp của ông cha, cùng với việc xây dựng làng văn hoá, thì việc xây dựng, phục dựng cổng làng là một việc làm có ý nghĩa sâu sắc, một nét đẹp văn hóa cần được phát huy.

                                                                 

                                                  Lê Văn Thắng                       

                                                Phó trưởng Phòng Văn hóa và Thông tin Vĩnh Tường

 

Ngày đăng: 02/12/2014
  • Tiêu đề *
  • Người gửi *
  • Email*
  • Nội dung bình luận*